Rijssense Psalmen

1.
Min hatte is vol leefde vuur de HEARE,
min vaste Rots is Hee en zoo geneareg.
Hee is minn Huern, min Skeeld en stoarke Stea,
min Henkomn; ik zal vriej en vaejleg wean.
Hee is minn God, Um wil ik ear’ bewiezen.
Ik roop Um an, want Hee is hoog’ te priezen.
Miln in de nood en op min stùedeg skreewn
zal Hee de viejaand dùeneg ofjach geewn.
2.
De dood was umm miej hen met strakke tùwwe;
de duustre strueme brachen miej in t nùwwe.
De strik van t graf brach miej in groote nood,
ik bangn miej vuur de strenge van de dood.
Ik reupe tot min God vanoet de klemme;
de HEARE huern oet t haejleg Hof minn stemme.
Min bange skreewn is vuur Zinn troon ekùmn,
Zinn oorn hebt doar t geduureg roopn venùmn.
3.
Toew beewn de weald; de groond onder de boargen
veskeut dr van, want God lùt Zik neet toargen.
Rook gung Zinn nueze oet, en oet Zinn moond
kùmn kolln van vuer dee vràtn en rùejn in t roond.
Hee bueg de heemel, kùm vanoet Zinn Zaale
op duustre wolken, op nen cherub daale.
Hee vleug noar dealtn op vluegeln van de weend,
ne duustre weg dee t Hee alleeneg geet.
4.
In duusterniss’ woont Hee vear boawn de volken,
miln in et waater en in zwoare wolken.
Zinn lechglaans dreef de wolken met geweeld;
haagel en vuer vùln daale op et veeld.
De HEARE spràk oet n heemel, en van oondern
lùt Hee Zinn stemme huern in t zwoare doondern.
Nen reang van pieln, Zinn lùchen oet de loch,
jaagn all de viejaann vot as in nen zoch.
5.
Hee raakn et waater an vanoet de huegte
en maakn van zee en streume voort ne druegte.
Oew angoan, HEARE, t bloazen van Oew’ oam
keert heel de weald aansumme tot op n boam.
Hee treuk miej oet de zee van duustre machen,
vot van de viejaann in de zwatte nachen.
Minn haaters jaagn miej op en maakn miej meu;
Oew’ haane redn miej van dee minne leu.
6.
Al kùmn minn haaters helleg miej temeute;
de HEARE zat miej wier op vaste veute.
Hee redn miej oet, maakn miej van viejaann vriej.
Zoo dut Hee, want Hee is slim wies met miej.
De HEARE weet wal van min ealke haandeln
en dà-k zoo gearne op Zinn weg wil waandeln.
Minn haane doot wat zuuwer is en rech;
Ik dwàlle neet, minn God wis miej de weg.
7.
Want all Oew’ woarken dee t minn oogne zaggen,
joa all Oew’ wùere hool ik in gedachen.
Ik hoole miej heelndal an Oewe wettn
en zal ginn voot op slàchte weage zettn.
Hee dut miej rech, want ik stoa in t gerichte
met skoone haane vuur Zin angezichte.
Iej zeent oprech en trouw vuur n meanskenkeend
dàt good dut en aajt ealke vuur Oe steet.
8.
An n zuuwer hatte hebb Iej vùlle wille;
vuur leu dee dreejt hool’ Iej Oe stom en stille.
Iej helpt de leu dee krom loopt van vedreet,
mer d oogn van gruetse pochers maak’ Iej bleend.
Iej zeent vuur miej ne laampe; in de nachen
kuemp miej in t duuster t lech temeute lachen.
Met Oe kan ik dwas duur een leager dringn
en met minn God oawer ne muure springn.
9.
Gods weg is rech, Zin woord is woar en haejleg.
Hee is een skeeld, wee tot Um geet is vaejleg!
Woer ku-j nen God, joa zon nen HEARE veenn,
nen stoarken Rots Den t weard is umm te deenn?
Iej geewt miej krach allees al Oewe knechte,
Iej maakt minn weg glad lieke en terechte.
Minn veute zùet op staele boargen stoan
en rap as veute van ne reesik goan.
10.
Hee learn miej met nen boagel skeetn tot skaande
van viejaann dee t monn vluchen vuur minn haane.
Achter Oew skeeld weet ik miej fraank en vriej,
Oew rechterhaane is aajt oonder miej.
God is zoo good, Hee gef miej stoarke kneene;
ik zal, op n trad, neet teunteln op de beene.
Ik jaag de viejaann noa en griep ze an
en skaej neet oet, mer sloa ze alleman.
11.
De viejaann vùln, ze gaffen teekn noch taale.
Zee vùln laankoet vuur minne veute daale.
Miln in de stried heb Iej miej krach egeewn,
Iej loat de viejaann bukn en vuur miej beewn.
De moodvearn hungn minn haaters op de skoone;
Iej ropn ze oet, ik struejn ze wied in t roone.
Zee skreewn et oet, nen helper veunn ze neet –
de HEARE? mer ook Hee gaf gin beskeed.
12.
Stof op de weend; ze zeent nog vùlle meender:
as dràk zal ik ze vottrean teegn de steender.
Toew t volk veskel maakn heb Iej miej bewaakt
en miej tot heuwd van alle stamn emaakt.
De vrùmde volken gùng voort een’ vuur eene
vuur miej as koonek deepe duur de kneene.
Zee lustern noar min woord op stob en stea,
zee kreupn vuur miej en skoojn vuur n skien umm vrea.
13.
De volken fiddern en hadn niks te kiezen;
ze geewn zik oawer, meu en van de wieze.
De HEARE leawt! Minn huegsen God is groot,
Hee is minn Rots, minn Redder in de nood.
Biej dissen God is hulpe vast’ en zeeker;
Hee dut miej rech, Hee is vuur miej nen Wreeker.
Min viejaann hef Hee teegn de groond estot;
Hee buurt miej op, minn Redder is minn God.
14.
Doarumme wil ik Oe, o HEARE, priezen,
Oe oonder alle volken ear’ bewiezen.
Loat ook minn psalmen opklimn tot Oew Hof,
want Oe kuemp too de eare en de lof.
Hee kroont de koonek en zoo gef de HEARE
an Zinn gezalfde koonenkleke eare.
Doar woer de troon van David eeweg steet
dech Hee an Zin veboond van keend tot keend.

Voor de verandering citeer ik Willem Barnard (Uit: “Tegen David aanpraten; Gepeins bij de psalmen”). Hij schrijft: ”Het aardige van psalm 18 is: er is geen touw aan vast te knopen. Dat schrijf ik ondoordacht en onbedachtzaam neer, maar ik laat het staan. Met dit gedicht wet ik geen raad, wie wel? De verstrengeling van kosmisch oproer en politieke zaken! Omdat de ene rivaal met de ander overhoop ligt, zeg ene David met ene Saul, wordt alles overhoop gehaald, hemel en aarde, donder en bliksem, de krachten van boven en de krochten van de onderwereld. God lijkt wel een vulkaan die uitbarst, een vloeibare gloed, verduisterende rook. De hele schepping wordt ongedaan gemaakt en weer, maar anders, in elkaar gepast. Het enige wat ik er van begrijp en vasthoudt is: alles, maar dan ook alles, raakt in het ongerede door toedoen van menselijk onrecht. (…) Je kunt psalm 18 lezende (ook) zeggen: deze God is woedend, of wit-heet verdrietig, vanwege dat menselijke onrecht. Dát is de kink in Zijn kabel, dat is de spaak in Zijn wiel.(…) want ik geef grif toe: het is een manier van denken en beseffen die mij net zo vreemd is als het gros van mijn medeburgers. En met degenen die dit lied probleemloos meezingen weet ik geen raad. Maar toch, ik bespeur een verwantschap (…). Wat hier staat, dit stuk lava van een psalm, valt niet uit de toon van het Schrifttotaal. Wie meent dat deze stem ongepast is in de polyfonie* van de bijbel tikt te snel af. Ook deze vervaarlijke baspartij past in de partituur, ook woede moet aan het woord komen, al moeten wij ervoor terugdeinzen. Wie zal de euvele moed hebben, zich met deze stem te vereenzelvigen?(…)
Tot zover Barnard, op zijn eigen, rake, “Barnardiaanse” manier van spreken.

*Polyfonie: muziekstijl waarbij meerdere melodieën tegelijkertijd klinken, zonder dat er één overheersende melodie is.

God als Wreker
In couplet 13 treedt God als Wreker naar voren; meerdere psalmen benoemen de wraak van God. Ik wil in dit verband verwijzen naar Nahum 1 : 1-8. Een aantal verzen uit dit gedeelte doet ook sterk denken aan wat in couplet 3, 4 en 5 is verwoord.

Reesik (couplet 9)
Een hinde. Ik koos hier voor een reegeit. In een verklaring las ik dat met de hinde in psalm 18 ook een reegeit bedoeld kan worden. Ik kwam er naderhand achter dat ook Morsink in zijn Twents psalmbook kiest voor een ree. Ik had het woord hinde kunnen laten staan, maar dat is niet wat het dialect ervan maakt. Het is òf een “reesik” (reegeit) òf een “hàrtekoo” (“hertekoe”). Het woord reesik past beter in de regel, bovendien vind ik dit woord wat “lieflijker” dan de term “hàrtekoo”. Daarnaast is een reegeit ranker, kleiner, kwetsbaarder en ook dat sprak me aan gezien de context. Vervolgens ontdekte ik dat er in deze psalm ook een reegeit bedoeld kan worden, zoals ik hierboven al opmerkte.

Teunteln = wankelen, (wiebelen)
Op stob en stea = onmiddellijk
Skoojn vuur de skien = bedelen voor de schijn (geveinsd bedelen)
Noar dealtn = naar beneden
Veskeut (van: veskeetn) = verbleken, (doods)bleek worden (van schrik bijvoorbeeld). In deze psalm gebruik ik het als een overdrachtelijke vorm van spreken. Het werkwoord verschieten (veskeetn) heeft iets in zich van: plotseling van de ene situatie in de andere geraken. De gronden der bergen bewogen zich; ze schokten/sidderden/daverden/trilden/beefden, zo lees ik in diverse vertalingen. Het woord “veskeetn” heeft in het dialect meerdere betekenissen. Van iemand die erg mager is geworden (na een ziekte) zegt men: “Hee s slim veskùtn”.